Thuốc lá từ lâu đã được Tổ chức Y tế thế giới xác định là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong sớm có thể phòng tránh được. Điều đáng nói là, dù những cảnh báo về tác hại của thuốc lá đã được truyền thông rộng rãi suốt nhiều năm qua, số người hút thuốc vẫn còn ở mức cao, đặc biệt trong nam giới và giới trẻ. Nhiều người vẫn giữ suy nghĩ chủ quan rằng “hút vài điếu không sao”, “hút để giảm căng thẳng”, hay “ai rồi cũng phải chết”. Nhưng thực tế, thuốc lá không chỉ lấy đi sức khỏe của người hút mà còn âm thầm hủy hoại gia đình, kinh tế và cả tương lai của cộng đồng.
Theo tài liệu của Tổ chức Y tế thế giới, trong khói thuốc lá có khoảng 7.000 chất hóa học, trong đó có ít nhất 69 chất gây ung thư. Đây là nguyên nhân trực tiếp gây ra 28 nhóm bệnh nguy hiểm khác nhau, chủ yếu là ung thư, tim mạch, hô hấp và các bệnh liên quan đến sức khỏe sinh sản.
Một trong những chất nguy hiểm nhất trong thuốc lá là Nicotine – chất gây nghiện cực mạnh, được đánh giá có tính gây nghiện tương tự heroin và cocaine. Chỉ khoảng 10 giây sau khi hút, Nicotine đã đi vào não bộ, tạo cảm giác hưng phấn, thư giãn giả tạo. Nhưng cảm giác đó chỉ kéo dài rất ngắn. Khi nồng độ Nicotine giảm xuống, người hút lại cảm thấy bứt rứt, căng thẳng, khó chịu và tiếp tục hút để “giải tỏa”. Vòng lặp nghiện cứ thế hình thành.
Ngoài Nicotine, khói thuốc còn chứa hắc ín (Tar), khí CO, Benzene, Formaldehyde và hàng loạt chất độc hại khác. Khí CO làm giảm khả năng vận chuyển oxy của máu, khiến tim phải hoạt động nhiều hơn. Benzene là chất gây ung thư có trong thuốc trừ sâu và dầu khí. Formaldehyde là hóa chất dùng để ướp xác. Chỉ nghe tên thôi đã đủ thấy thuốc lá “full combo độc hại” đến mức nào.
Trong số các bệnh do thuốc lá gây ra, ung thư phổi là căn bệnh điển hình và nguy hiểm nhất. Theo thống kê, hơn 90% các ca ung thư phổi có liên quan đến hút thuốc lá. Tại Việt Nam, Bệnh viện K ghi nhận trên 90% bệnh nhân ung thư phổi là người có sử dụng thuốc lá. Không ít người đến khi phát hiện bệnh thì đã ở giai đoạn muộn, vừa đau đớn, vừa tốn kém, vừa trở thành gánh nặng tinh thần cho cả gia đình.
Không dừng lại ở đó, thuốc lá còn làm tăng nguy cơ mắc hàng loạt loại ung thư khác như ung thư thanh quản, ung thư miệng, ung thư thực quản, ung thư tụy, ung thư dạ dày, ung thư thận, ung thư bàng quang và ung thư cổ tử cung. Có những nghiên cứu cho thấy người hút thuốc trên 20 điếu mỗi ngày có nguy cơ mắc ung thư thanh quản cao gấp 12–25 lần so với người không hút thuốc. Thuốc lá làm co mạch máu, tăng nhịp tim, tăng huyết áp và thúc đẩy xơ vữa động mạch. Người hút thuốc có nguy cơ cao mắc bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim, đột quỵ và đột tử. Đáng sợ ở chỗ, chỉ cần hút vài điếu mỗi ngày cũng đã làm tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh tim mạch.
Đối với hệ hô hấp, thuốc lá gần như “tàn phá toàn diện”. Khói thuốc phá hủy phế nang, làm giảm khả năng trao đổi oxy, gây ho kéo dài, khó thở, khò khè và làm tăng nguy cơ mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Theo thống kê, khoảng 90% người mắc COPD là người nghiện thuốc lá. Đây là căn bệnh khiến người bệnh nhiều khi chỉ đi vài bước cũng phải dừng lại thở dốc, sống phụ thuộc vào thuốc và oxy hỗ trợ.
Một vấn đề rất đáng lo hiện nay là tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe sinh sản. Ở nam giới, hút thuốc làm giảm số lượng và chất lượng tinh trùng, tăng nguy cơ rối loạn cương dương. Ở nữ giới, thuốc lá làm giảm khả năng thụ thai, tăng nguy cơ thai ngoài tử cung, sinh non và thai chết lưu. Trẻ sinh ra từ người mẹ hút thuốc hoặc thường xuyên hít phải khói thuốc có nguy cơ nhẹ cân, suy giảm chức năng phổi và mắc nhiều bệnh hô hấp hơn.
khói thuốc còn gây hại nghiêm trọng cho những người xung quanh. Hút thuốc thụ động là nguyên nhân khiến hàng triệu người không hút thuốc vẫn mắc bệnh và tử vong mỗi năm. Trẻ em là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi hệ hô hấp còn non yếu. Những đứa trẻ sống trong môi trường có khói thuốc dễ bị viêm phổi, hen suyễn, viêm tai giữa, suy giảm chức năng phổi và thậm chí tăng nguy cơ đột tử ở trẻ sơ sinh.
Đáng chú ý, thuốc lá không chỉ gây thiệt hại về sức khỏe mà còn tạo gánh nặng kinh tế cực lớn. Theo WHO, chi phí y tế và tổn thất kinh tế do thuốc lá gây ra tại Việt Nam lên tới khoảng 108.700 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,14% GDP. Nếu tính thêm thiệt hại môi trường do phá rừng, ô nhiễm và rác thải thuốc lá, tổng thiệt hại vượt quá 2% GDP mỗi năm.
Tác hại của thuốc lá hoàn toàn có thể phòng tránh được nếu mỗi người chủ động thay đổi nhận thức và hành động. Cai thuốc lá tuy khó nhưng không phải không thể. Chỉ sau vài tuần bỏ thuốc, cơ thể đã bắt đầu phục hồi; sau vài năm, nguy cơ mắc bệnh tim mạch và ung thư cũng giảm đáng kể.
Để xây dựng môi trường sống lành mạnh, mỗi người cần nói không với thuốc lá; đồng thời tích cực thực hiện các quy định của pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá, xây dựng nơi làm việc, trường học, cơ sở y tế không khói thuốc. Gia đình cũng cần quan tâm, động viên người thân cai thuốc.
Một điếu thuốc được châm lên có thể chỉ cháy vài phút, nhưng hậu quả mà nó để lại có khi kéo dài hàng chục năm. Giữ gìn sức khỏe chưa bao giờ là chuyện xa vời; đôi khi, nó bắt đầu từ việc dập tắt một điếu thuốc hôm nay.
